Qədim Azərbaycan dövlətləri
Qədim Albaniya dövləti
Makedoniyalı İskəndərin imperiyası dağıldıqdan sonra Azərbaycan ərazisində də yeni dövlətlər meydana gəlməyə başladı.
Təxminən e.ə. IV əsrin sonu – III əsrin əvvəllərində Azərbaycanın şimalında Albaniya dövləti yarandı. Albaniya Azərbaycan tarixində şimal ərazilərində yaranmış ilk dövlət qurumlarından biri idi. Bu dövlət uzun müddət mövcud oldu və bölgənin tarixində mühüm rol oynadı.
Albaniya haqqında məlumatların böyük hissəsi qədim yunan və Roma müəlliflərinin əsərlərində qorunub. Onlar burada yaşayan tayfalar, əhalinin məşğuliyyəti, ordusu və ölkənin şəhərləri haqqında məlumat veriblər. Arxeoloji qazıntılar da həmin dövr haqqında çox şey öyrənməyə imkan verir.
Albaniyanın əsas əraziləri indiki Azərbaycan Respublikasının ərazisində, həmçinin indiki Gürcüstan, Ermənistan və Rusiyanın bəzi ərazilərində yerləşirdi.
Albaniyada həyat
Albaniya əhalisinin əsas məşğuliyyəti əkinçilik və maldarlıq idi. Sənətkarlıq və ticarət də inkişaf edirdi. Ticarət inkişaf etdikcə şəhərlər meydana gəlirdi. Qədim Roma müəllifi Böyük Plini Albaniyanın paytaxtı kimi Kabalakanı (Qəbələni) göstərir. Arxeoloji qazıntılar da Qəbələnin böyük və inkişaf etmiş şəhər olduğunu göstərir.
Ölkədə əkinçilik və maldarlıqla yanaşı dulusçuluq və metal emalı da inkişaf etmişdi. Çayların, göllərin və digər su hövzələrinin çoxluğu balıqçılıq üçün də əlverişli şərait yaradırdı.
Ticarətdə müxtəlif ölkələrə məxsus pullardan istifadə olunurdu. Makedoniyalı İskəndərin adına kəsilmiş pullara da rast gəlinir. Bununla yanaşı, Albaniyada yerli pullar da dövriyyədə olmuşdur.
Roma ilə qarşıdurma
Albaniyanın əlverişli coğrafi mövqeyi onu böyük dövlətlərin diqqətindən kənarda qoymurdu.
E.ə. 66-cı ildə Roma sərkərdəsi Pompey Albaniyaya yürüş etdi. Alban hökmdarı Oroys Kür çayı sahilində Pompeyin ordusuna qarşı döyüşdü, lakin məğlub oldu. Daha sonra Oroysun qardaşı Kozis Qanıx çayı sahilində Pompeyə qarşı döyüşdü. O da məğlub edildi. Lakin Albanların müqaviməti güclü idi. Pompey Albaniyada uzun müddət qalmağın asan olmayacağını başa düşdü və yürüşünü davam etdirmədi.
Bir müddət sonra Roma sərkərdəsi Mark Antoni də Atropatena və Albaniyaya yürüş etdi.
Bununla belə, Roma ilə Albaniya arasında yalnız müharibələr olmamışdı. Onların arasında dostluq və siyasi əlaqələr də mövcud idi. Bu münasibətlər sonrakı dövrlərdə də davam etdi.
Alanların yürüşləri
Albaniya eramızın III əsrinədək alanların da bölgəyə yürüşlərinə məruz qalmışdır. Qəbələ və Mingəçevirdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı alanlara aid edilən katakomba qəbirlərə rast gəlinmişdir
Mədəniyyət və dini inanclar
Ellin mədəniyyətinin təsiri burada da hiss olunurdu. Albaniya əhalisinin bir hissəsi təbiət qüvvələrinə və müxtəlif tanrılara sitayiş edirdi. Qədim mənbələrdə Zevs, Selena və Helios kimi yunan tanrılarının adları da çəkilir.
Beləliklə, Albaniya mədəniyyəti həm yerli ənənələri, həm də qonşu və uzaq mədəniyyətlərin təsirini özündə birləşdirirdi.