Qədim Azərbaycan dövlətləri
Atropatena dövləti. Ellinliklə odun qovuşduğu yer
E.ə. IV əsrdə dünyanın ən məşhur sərkərdələrindən biri olan Makedoniyalı İskəndər tarix səhnəsinə çıxır. O, qarşısına çıxan dövlətləri bəzən qılıncla, bəzən də hərbi və siyasi zəkası ilə məğlub edirdi. İskəndər Əhəmənilər dövlətini də məğlub etdi və onun geniş ərazilərini öz imperiyasına qatdı.
Bu zaman Atropat adlı bir nəfəri İskəndər Kiçik Midiyanın satrapı, yəni canişini təyin etdi. Atropat ağıllı siyasətçi idi. İskəndərlə münasibətlərini yaxşı saxladı. Hətta qızını İskəndərin sərkərdəsi Perdikkiyə ərə verdi. Bu evlilik onun mövqeyini daha da gücləndirdi.
İskəndər çox gənc yaşda qəfil vəfat etdi. Onun ölümü ilə bağlı müxtəlif rəvayətlər var. Deyilənə görə, ölümündən əvvəl bir falçı İskəndərin necə öləcəyini soruşanda “daşla dəmirin arasında” cavabını vermişdi.
Bir müddət sonra İskəndər səfərlərin birində xəstələndi. Günlərlə ağır vəziyyətdə qaldı. Rəvayətə görə, bir gün ayılıb başının üstündə dəmir qalxan, altında isə daş olduğunu gördü. Falçının sözləri yadına düşdü.
İskəndərin ölümündən əvvəl verdiyi vəsiyyət haqqında da maraqlı bir rəvayət var. Deyilənə görə, o, tabutunun hər iki yanına dəlik açılmasını və əllərinin çöldə, üzü yuxarı qalmasını istəyib.
Bununla insanlara belə bir mesaj vermək istəyirdi: “Bu dünyanı fəth etdim, amma əliboş gedirəm.”
Bu, tarixi fakt yox, İskəndərin adı ilə bağlı məşhur rəvayətlərdən biridir.
Atropatena dövləti yaranır
E.ə. 323-cü ildə İskəndər öldükdən sonra onun nəhəng imperiyası parçalanmağa başladı. Sərkərdələr arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə gedirdi. Atropat isə bu vəziyyətdən istifadə edərək Kiçik Midiya ərazisində müstəqil dövlət yaratdı. Beləliklə, Atropatena dövləti meydana gəldi. Dövlətin adı da məhz Atropatın adından yaranmışdı.
Atropatena əsasən indiki Cənubi Azərbaycan ərazisinin böyük hissəsini əhatə edirdi. Dövlətin əsas əraziləri Urmiya gölü hövzəsində yerləşirdi. Paytaxtı isə Qazaka şəhəri idi.
Atropatenanın qonşuluğunda Selevkilər dövləti yerləşirdi. E.ə. III əsrdə Selevkilər gücləndikcə Atropatena da onların təzyiqi ilə üzləşdi. E.ə. 223-cü ildə III Antiox Atropatenanı özündən asılı vəziyyətə saldı.
Lakin Selevkilər uzun müddət əvvəlki gücünü qoruya bilmədi. E.ə. 190-cı ildə Maqneziya döyüşündə III Antiox Roma ordusuna məğlub oldu. Bundan sonra Atropatena yenidən müstəqilliyini bərpa etdi.
Bu dövrdə Şərqdə Parfiya dövləti güclənməkdə idi. Roma ilə Parfiya arasında uzun illər mübarizə gedirdi. Atropatena da bu mübarizədə əsasən Parfiyanın tərəfində idi. Lakin sonralar Parfiya Atropatena üzərində öz hakimiyyətini gücləndirdi.
Eramızın 20-ci ilində Atropatena Parfiya tərəfindən işğal edildi. Bundan sonra Atropatena Parfiya dövlətinin süqutuna qədər onun hakimiyyəti altında qaldı.
Mədəniyyət “Odun və Yunan zövqünün birləşməsi”
Atropatena mədəniyyətində həm yerli dini ənənələrin, həm də ellin mədəniyyətinin təsiri görünürdü.
Atropatena əhalisinin mühüm hissəsi atəşpərəst idi. Paytaxt Qazaka şəhərində Zərdüştliyin mühüm dini mərkəzlərindən biri yerləşirdi. Maglar, yəni kahinlər dini mərasimləri idarə edirdilər. Od, su və torpaq müqəddəs hesab olunurdu. Zərdüştliyin müqəddəs kitabı “Avesta” idi.
Bəs Yunanıstanın təsiri Atropatenaya necə gəlib çatmışdı? Cavab Makedoniyalı İskəndərin yürüşləridir. İskəndərin fəthlərindən sonra yunan mədəniyyəti Şərq ölkələrinə geniş yayıldı. Yunan və Şərq mədəniyyətlərinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində ellin mədəniyyəti formalaşdı.
Bu təsir Atropatenada da özünü göstərirdi:
- memarlıqda sütunlardan istifadə
- binalarda bəzəkli frizlər
- Kerifto ərazisindəki Herakl məbədi kimi abidələr
Beləliklə, Atropatena mədəniyyətində yerli dini ənənələr ilə ellin mədəniyyətinin təsiri bir arada idi.