İbtidai icma quruluşunun dağılması. İlk dövlət qurumları

İbtidai icma quruluşu necə dağıldı?

Tunc dövründən başlayaraq cəmiyyətdə mühüm dəyişikliklər baş verdi. Əmlak bərabərsizliyi yarandı, böyük tayfa ittifaqları formalaşdı və hakimiyyət tədricən müəyyən insanların əlində cəmləşdi.

Bunu arxeoloqların aşkar etdiyi qəbir abidələri də göstərir. Qəbirlərdən tapılan əşyalar insanların axirət dünyasına inamı haqqında məlumat verir. Eyni zamanda, bəzi qəbirlərdə çoxlu və qiymətli əşyaların, bəzilərində isə daha az əşyanın olması cəmiyyətdə varlı və kasıb insanların yarandığını göstərir.

Beləliklə, ibtidai icma quruluşunun dağılmasının əsas səbəbləri bunlar idi:

• əmlak bərabərsizliyinin yaranması
• böyük tayfa ittifaqlarının formalaşması
• hakimiyyətin müəyyən insanların əlində cəmləşməsi

Bu dəyişikliklər Azərbaycanın bütün ərazilərində eyni vaxtda baş verməmişdir. Urmiya gölü ətrafında yaşayan tayfaların timsalında bu prosesi e.ə. III minillikdən izləmək mümkündür.

Həmin dövrdə kutilər, lulubilər, sular və turukkilər tayfa ittifaqları yaratmışdılar. Bu ittifaqlar həm daxili birlik yaradır, həm də onları qonşu tayfaların hücumlarından qoruyurdu.

Kutilər daha da güclənərək Mesopotamiyaya yürüş etdilər və burada təxminən 100 il hakim oldular.

E.ə. II minilliyin əvvəllərindən etibarən Azərbaycan ərazisində yaşayan tayfalar Babil və Assuriya dövlətlərinin təzyiqi ilə üzləşirdilər. Sonrakı dövrdə bu tayfaların bir hissəsi birləşərək ilk Azərbaycan dövlətlərindən biri olan Manna dövlətinin yaranmasına zəmin yaratdı.