Paleolit (qədim daş)

İnsanlığın ilk addımları

Bu gün sizi elə bir dövrə aparıram ki, orada nə telefon var, nə internet, nə də elektrik. Hazır olun — təxminən 500 000 il geriyə gedirik. Gözlərinizi yumun və təsəvvür edin: ətrafda nə ev var, nə küçə, nə də işıq. Yalnız küləyin səsi, qayanın kölgəsi və bitməyən aclıq...

Bəs insanlar harada yaşayırdılar? Nə yeyirdilər? Günlərini necə keçirirdilər? Görünüşləri necə idi? Bir anlıq düşünün: əgər o dövrdə kamera və “selfi” anlayışı olsaydı, yəqin ki, fotolarda insanlar bizə indiki insanlardan xeyli fərqli görünərdi. Hətta bir qədər meymuna da bənzəyə bilərdilər.

Əslində bu, həqiqətdən o qədər də uzaq deyil. İlk insan tipləri müasir insana tam oxşamırdı. İnsan milyonlarla il ərzində dəyişərək bugünkü görünüşünə gəlib çatıb.

İlk insanlar harada yaranıb?

Alimlərin hesablamalarına görə, Afrikada təxminən 5 milyon il əvvəl ilk insanabənzər canlılar meydana çıxıb. Azərbaycanda isə ən qədim insan sürülərinin təxminən 1,5 milyon il əvvəl məskunlaşdığı məlumdur. Təsəvvür edin: o vaxt nə mağazada ərzaq satılırdı, nə də kimsənin “bu mənimdir” deməyə imkanı var idi. İnsanlar təbiətdə nə tapırdılarsa, ondan istifadə edirdilər. Yaşamaq üçün onlara əsasən dörd şey lazım idi:

• Yemək
• Su
• Sığınacaq
• Mümkün qədər əlverişli iqlim

Azərbaycan ərazisində bütün bunlar vardı. Buna görə də qədim insanlar üçün Azərbaycan əlverişli yaşayış məkanlarından birinə çevrilmişdi.

Azıx mağarası

Qədim insanların Azərbaycandakı həyatını öyrənmək üçün ən mühüm yerlərdən biri Azıx mağarasıdır. 1960-cı illərdə Qarabağın Xocavənd rayonunda yerləşən Azıx mağarasında aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı çox mühüm tapıntılar aşkar edildi. Burada:

• 350–400 min il əvvələ aid alt çənə sümüyü;
• təxminən 700 min illik ocaq izi;
• üzərində cızıqlar və işarələr olan ayı kəllələri;
• müxtəlif daş əmək alətləri

tapıldı. Bu tapıntılar bizə yüz minlərlə il əvvəl yaşamış insanların necə həyat sürdüyünü təsəvvür etməyə kömək edir.

İnsanlar necə yaşayırdılar?

O dövrdə insanlar tək yaşamırdılar. Onlar qruplar halında — insan sürüləri şəklində yaşayırdılar. Bunun çox sadə səbəbi vardı: birlikdə yaşamaq daha təhlükəsiz idi. Birlikdə vəhşi heyvanlardan qorunmaq, ov etmək və yemək toplamaq daha asan idi.

İnsanlar hələ əkinçilik və maldarlığı bilmirdilər. Buna görə də hazırda təbiətdə olan nemətləri mənimsəyirdilər. Bu təsərrüfat formasına mənimsəmə təsərrüfatı deyilir. Onun əsas sahələri:

• Ovçuluq
• Yığıcılıq

Ovçuluq əsasən heyvanların ovlanması, yığıcılıq isə təbiətdə hazır şəkildə bitən qida məhsullarının toplanması idi.

Qadınlar və uşaqlar meyvə, giləmeyvə, yabanı dənli bitkilər və yeməli köklər toplayır, kişilər isə əsasən ovçuluqla məşğul olurdular.

Odun sirri

İlk insanların həyatında odun xüsusi əhəmiyyəti vardı. Od insanı soyuqdan qoruyur, yeməyi bişirməyə və vəhşi heyvanlardan qorunmağa imkan verirdi. İlk insanlar odu əvvəlcə təbiətdə təsadüfən yaranmış yanğınlardan əldə edirdilər. Sonralar isə onu əldə etməyi də öyrəndilər. Odun qorunması çox vacib idi. Çünki onu itirmək böyük problem yarada bilərdi.

İlk inanclar

Qədim insanların dünyanı necə izah etdiyini düşünmək maraqlıdır. Onlar təbiət hadisələrinin səbəbini bilmirdilər. Buna görə də ətraflarında gördükləri bəzi heyvanlara və təbiət qüvvələrinə xüsusi, hətta müqəddəs münasibət bəsləyirdilər. Məsələn, bəzi heyvanları öz əcdadları hesab edirdilər. Belə inanclardan biri totemizm adlanır.

Azıx mağarasında üzərində müxtəlif cızıqlar və işarələr olan ayı kəllələrinin tapılması qədim insanların dini təsəvvürləri və ibtidai incəsənəti haqqında fikir yürütməyə imkan verir.

Tarix necə bölünür?

İnsanlıq tarixini öyrənmək üçün alimlər müxtəlif dövrlərə ayırmadan istifadə edirlər.

• Daş dövrü
• Mis-Daş dövrü
• Tunc dövrü
• Dəmir dövrü

Ən qədim dövrlərin bölünməsində əsas meyarlardan biri insanların əmək alətlərini hazırladıqları material olmuşdur.

Daş dövrünün ən qədim və uzun mərhələsi isə Paleolit adlanır. Paleolit üç hissəyə bölünür:

• Alt Paleolit (ən qədim mərhələ)
• Orta Paleolit (neandertalların dövrü)
• Üst Paleolit (Homo sapiens dövrü)

İndi isə gəlin bu dövrlərə bir-bir nəzər salaq.

Alt Paleolit

Alt Paleoliti insanlığın “uşaqlıq dövrü” adlandıra bilərik. Bu dövr insan yaranışından e.ə. 100 min ilə qədər olan uzun zaman kəsiyini əhatə edir. Bu dövrdə baş verən ən mühüm hadisələr:

• Quruçay mədəniyyətinin yaranması;
• Bacarıqlı insanın meydana gəlməsi;
• İlk daş əmək alətlərinin hazırlanması;
• Oddan istifadə;
• İlk dini təsəvvürlərin yaranması;
• Totemizmin meydana gəlməsi;
• Ovçuluq və yığıcılığın əsas məşğuliyyətə çevrilməsi;
• İlk insan kollektivlərinin — ulu icmanın yaranması.

“Bacarıqlı insan” niyə belə adlanırdı?

İlk insanların görünüşü müasir insandan fərqlənirdi. Lakin onları heyvanlardan fərqləndirən çox mühüm bir xüsusiyyət vardı. İnsan daşdan əmək aləti düzəldə bilirdi. Əslində bu, çox böyük dəyişiklik idi. Heç bir heyvan daşdan məqsədli şəkildə əmək aləti hazırlamır, ocaq qurub onu qorumağa çalışmırdı. Məhz düşünmək və əmək aləti hazırlamaq bacarığı insanın inkişafında əsas mərhələlərdən biri oldu. Bu səbəbdən ilk insan tiplərindən biri “bacarıqlı insan” — Homo habilis adlandırıldı. İlk əmək alətləri isə olduqca sadə idi:

• Sivri daş;
• Dəyənək;
• Torpağı qazmaq üçün çubuq.

Bugünkü texnologiya ilə müqayisədə bunlar çox sadə görünür. Amma insanlıq üçün böyük bir başlanğıc idi.

“E.ə.” nə deməkdir?

Tarix dərslərində tez-tez “e.ə.” ifadəsi ilə qarşılaşacaqsınız. “E.ə.” — eramızdan əvvəl deməkdir. Bu ifadə İsa peyğəmbərin doğumundan əvvəlki illəri göstərmək üçün istifadə olunur. Məsələn: e.ə. 10 000 — eramızdan əvvəl 10 000-ci il, yəni İsa peyğəmbərin doğumundan təxminən 10 000 il əvvəlki dövr.

Bundan başqa, müsəlman dünyasında Hicri təqvim də istifadə olunur. Hicri təqvimin başlanğıcı 622-ci ildə Məhəmməd peyğəmbərin Məkkədən Mədinəyə köçü — Hicrət hadisəsi hesab olunur.

Orta Paleolit

Zaman keçir. İnsanların sayı artır və onlar getdikcə daha geniş ərazilərə yayılırlar. Orta Paleolit e.ə. 100 min ildən 35 min ilə qədər olan dövrü əhatə edir. Bu dövrdə Azərbaycanda insanların yaşadığı bir çox mağara və düşərgə məlumdur. Əsas yaşayış yerləri:

• Qarabağda — Tağlar mağarası
• Qazaxda — Daş Salahlı
• Lerikdə — Buzeyir mağarası
• Naxçıvanda — Qazma yaşayış yeri
• Kəlbəcərdə — Zar mağarası

Bu dövrdə yeni insan tipi — Neandertal meydana çıxdı. Neandertallar:

• düz qamətli idilər;
• süni od əldə etməyi bacarırdılar;
• ölüləri dəfn edir və axirət dünyasına inanırdılar.

Bu sonuncu xüsusilə maraqlıdır. Çünki ölülərin dəfn edilməsi qədim insanların artıq sadəcə yaşamaq uğrunda mübarizə aparmadığını, ölüm və həyat haqqında müəyyən təsəvvürlərə sahib olduğunu göstərir.

Üst Paleolit

Və nəhayət, insanlıq tarixində ən böyük dəyişikliklərdən biri baş verir. Səhnəyə Homo sapiens — ağıllı insan çıxır. Üst Paleolit e.ə. 35 min ildən 12 min ilə qədər olan dövrü əhatə edir. Homo sapiens əvvəlki insan tiplərindən daha inkişaf etmiş düşüncə və əmək bacarıqlarına malik idi. İnsanlar artıq yalnız sadə səslərlə deyil, səsli nitqlə ünsiyyət qurmağa başladılar. İnsanların sosial həyatı da dəyişdi. Qan qohumluğuna əsaslanan qəbilə icması yarandı. Bu dövrdə anaxaqanlıq — matriarxat formalaşdı. Anaxaqanlıqda nəsil və qohumluq əlaqələri ana xətti ilə müəyyən edilirdi.

Yadda saxlayaq

Üst Paleolit deyəndə ilk növbədə bunları xatırlayın:

• Homo sapiens — ağıllı insan
• Səsli nitq
• Qəbilə icması
• Anaxaqanlıq (matriarxat)

Beləliklə, yüz minlərlə il davam edən uzun yolun sonunda insan artıq sadəcə təbiətdə sağ qalmağa çalışan canlı deyildi. O, alətlər hazırlayır, od əldə edir, danışır, inanır, birlikdə yaşayır və özündən əvvəlkilərdən daha mürəkkəb bir cəmiyyət qurmağa başlayırdı.